Zarówno słowo dech jak i oddech w odniesieniu do myśli filozoficznej i języka łączą się z takimi pojęciami jak duch, dusza lub umysł. W dopełniaczu słowa dech używamy tchu. W związkach frazeologicznych doszukać można się takich sformułowań jak: bez tchu, co tchu, ile tchu w piersiach, nie mogę złapać tchu, do utraty tchu, do ostatniego tchu, zatykać dech w piersi, zapierać dech, wycisnąć z kogoś ostatni dech czy z zapartym tchem. W przenośni słowo dech to powiew, podmuch.

Pojęcie duszy jest bardzo często znaczeniowo i etymologicznie utożsamiane z pojęciem ducha. W wielu językach, w tym także w językach słowiańskich, etymologia tego słowa nawiązuje do oddechu, tchnienia, powiewu. W języku polskim bliskie genetycznie pojęciu duszy są np. określenia: dech, dusić, zdechnąć, oddychać, dyszeć. Wydaje się więc, iż zgodnie z prasłowiańskim źródłosłowem, była dusza utożsamiana z oddechem, tchnieniem, a upostaciowieniem jej była przejrzysta, umiejscowiona w ciele materia, którą można wyzionąć i która opuszcza ciało ludzkie po śmierci. (…) Przedchrześcijańskie wierzenia Słowian zakładały istnienie duszy u ludzi i zwierząt, a sama dusza była kojarzona z oddechem jako najbardziej zauważalnym w owych czasach symptomem życia. (…) Pojęcia: dusza i duch w Słowiańszczyźnie obejmowały szeroki aspekt życia psychicznego człowieka. W świetle wierzeń człowiek posiadał dwie zasadnicze formy składowe duszy (ducha), których losy po śmierci także były różne: dusza jaźni, myśli określająca stan świadomości (za jej siedlisko uważano głowę); dusza życia, oddechu określająca stan sił życiowych, energii (za jej siedlisko uważano serce lub brzuch).²

Według definicji¹ słowo dech to wciąganie powietrza do płuc i jego wypuszczanie lub samo to powietrze wciągane do płuc. Jego wyrazami bliskoznacznymi są słowa: oddech, oddychanie, powietrze i tchnienie.

Warto nadmienić jeszcze kilka innych przykładów. Pneuma z greckiego tchnienie. Duch ludzki odmienny od duszy i ciała, w stoicyzmie subtelna i dymamiczna materia przenikająca i kształtująca całą materię bierną, w gnostycyzmie duch jako boski element w człowieku, będący źródłem oświecenia.³ Arché z greckiego etymologicznie oznacza zasadę, przyczynę, władzę. W filozofii przedsokratejskiej termin oznaczający praprzyczynę wszystkich bytów, zasadę oraz najbardziej zasadnicze tworzywo, prasubstancję, z której powstały wszystkie rzeczy i zarazem podstawowy składnik rzeczywistości. Pierwotna zasada kierująca światem, wszechświatem. Istnienie tej zasady postulowała jońska filozofia przyrody. Dla Talesa arché to woda, dla Anaksymandra (który jako pierwszy użył tego terminu) arché jest bezkresem (apeiron), dla Anaksymenesa – powietrzem, dla Pitagorasa – liczbą. Pierwsi filozofowie nazywani byli fizykami, czyli badaczami physis (przyrody). Pierwsze teorie filozoficzne charakteryzował właśnie pogląd, że wszystko, co istnieje, posiada wspólną prazasadę, arché.⁴ Ruach – z hebrajskiego wiatr, oddech, boska moc.

Pochodzące od greckiego słowa psyche, psychika czyli dusza to całokształt cech i procesów wewnętrznych człowieka, związanych z emocjami, intelektem, predyspozycjami i doświadczeniem życiowym. Zespół indywidualnych cech psychofizycznych tworzy osobowość. W mitologii greckiej bogini i uosobienie duszy ludzkiej.⁵ Łacińskie słowo anima oznaczało oddech, tchnienie, powietrze ale również duszę pojmowaną jako pierwiastek duchowy natury ludzkiej, różny od ciała.⁶ Anima i animus to również archetypy psychiki w psychologii analitycznej Carla Gustava Junga. Element, który jest przeciwieństwem i dopełnieniem persony. Harmonijny rozwój osobowości wymaga obecności obydwu tych pierwiastków i równowagi między nimi. Rzymski poeta i filozof Lukrecjusz rozróżniał duszę biologiczną, anima, od mieszczącej się w sercu duszy subtelnej, zwanej animus i będącej centrum zdolności poznawczych i emocji. Echo tej koncepcji widać w psychoanalizie. Prana w sanskrycie prāṇāh, w hinduizmie i teozofii powszechna siła życiowa (energia) utrzymująca przy życiu wszystkie istoty żywe. Prana utożsamiana bywa z oddechem. W takim rozumieniu posiada dwie formy: apanę (wdech) oraz pranę (wydech, wydychany oddech).⁷ Wiatr podtrzymujący życie znajdujący się w oczach, uszach, ustach i nosie, który zapewnia oddychanie i przełykanie. Qi – hipotetyczna energia życiowa w filozofii chińskiej, której manifestacją miałyby być zjawiska i procesy natury. Chiński ideogram qi składa się ze znaku reprezentującego gotowany ryż oraz znak oznaczającego parę wodną, co wskazuje na podwójną, materialną i niematerialną, naturę qi. Dosłownie pojęcie to oznacza więc „gaz” lub „eter”, ale także „oddech”. W filozofii chińskiej termin ten używany jest na określenie jednocześnie „życiowego tchnienia” i „kosmicznej energii”. Jest to więc chińska odmiana idei fundamentalnej jedności człowieka i wszechświata.⁸

Włodzisław Duch w artykule Duch i dusza, czyli prehistoria kognitywistyki przedstawił szkice filozoficzno-historyczne stanowiące tło do przedstawienia problemu znalezienia egzystencjalnego sensu pojęcia duszy w świetle współczesnego rozumienia funkcji mózgu. W podsumowaniu artykułu nadmienia, że zrozumienie, że pojęciom duszy i ducha nie da się nadać egzystencjalnie istotnego sensu jest kolejnym krokiem na drodze do uwolnienia się od starożytnej wizji świata. Astronomia pokazała nam, że świat jest o wiele większy, a fizyka że również o wiele ciekawszy, niż śniło się to filozofom. Kognitywistyka pokazuje nam teraz, że naiwne wyobrażenia o człowieku i jego naturze mają równie mało wspólnego z rzeczywistością, co przekonania o pneumie jako esencji życia. Umysł jest rezultatem działania mózgu, chociaż nie można go sprowadzić do czysto materialnego aspektu. Mózg jest jedynie nośnikiem umysłu. Stany neurofizjologiczne stwarzają możliwość realizacji przestrzeni wewnętrznej, której struktura jest wynikiem rozwoju człowieka w określonym środowisku i kulturze. Umysł jest więc odbiciem zarówno milionów lat ewolucji, która ukształtowała nasze ciało, jak i tysięcy lat rozwoju społecznego.⁹